کدهای تعریف شده برای اخلاق پزشکی نداریم

دکتر کیارش آرامش در گفتگو با خبرنگار مهر، موضوعات شاخه اخلاق پزشکی را به سه بخش تقسیم کرد و گفت: دسته اول مسائل مربوط به رابطه پزشک با بیمار، همکاران و محیط و خانواده بیمار است؛ مسائلی چون رازداری، حقیقت گویی، تعهد حرفه ای و... دسته دوم مربوط به آغاز و پایان حیات است؛ مسائلی چون سقط جنین، پژوهش بر روی رویانهای انسانی، شبیه سازی انسانی و مسائل پایان حیات مباحثی چون اتانازی( مرگ ترحم انگیز)، خودکشی با کمک پزشک و درمان بیهوده را در بر می گیرد و دسته سوم تخصیص منابع است که در سه سطح خرد، میانی و کلان مطرح می شود مسائلی درباره بیمار و پزشک، بودجه و مدیریت مراکز درمانی و مدیریت کلان سلامت کشور را شامل می شود که در کنار اینها به اخلاق در پژوهش در سطح حرفه ای نیز پرداخته می شود.

اخلاق پزشکی در ایران پیشنه درازی دارد

معاون پژوهشی مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، به تاریخچه اخلاق پزشکی و نقش ایرانیان در آن اشاره کرد و افزود: شاید قدیمی‌ترین قانون مکتوب در مورد قانون پزشکی، "قانون حمورابی" است که حدود چهارهزار سال پیش در سرزمین بابل نوشته شد. اما اگر اخلاق را بایدها و نبایدهای اخلاقی حساب کنیم که مجازات برای آن تعیین می شود" سوگندنامه بقراط" نمونه ای است که به حدود دو هزار و پانصد سال پیش برمی گردد.

وی با تأکید بر پیشینه حرفه پزشکی در ایران باستان و نیز تمدن ایران اسلامی تصریح کرد: به طور مشخص در کتاب اوستا پزشکان به سه گروه کاردپزشکان(جراحان)، مانساپزشکان (روانپزشکان) و داروپزشکان (پزشکان داخلی) تقسیم شده اند. هرجا پزشکی پیشرفته وجود داشته اخلاق پزشکی نیز وجود داشته به همین دلیل در ایران باستان به عنوان نمونه بیست فصل از کتاب "وندیداد" اوستا مطالبی در مورد اخلاق پزشکی است و مجموعه آنها یک مجموعه بزرگتر و کاملتر از سوگندنامه بقراط را ارائه می دهد و از لحاظ قدمت به زمان قبل از بقراط برمی گردد.

دکتر آرامش تأکید کرد: بعد از اسلام هم توجه زیادی به پزشکی و اخلاق پزشکی در حوزه تمدن ایران اسلامی شد. به طور نمونه شخصی به نام" علی بن مجوسی اهوازی" که در قرن چهارم زندگی می کرد یکی از اصلی ترین وارثان مکتب پزشکی جندی شاپور است که در کتاب " کامل الصناعت الطبیه" خود فصلی را به اخلاق پزشکی اختصاص داده که آن را به عنوان "پندنامه اهوازی" می شناسیم که یکی از سندهای خوب اخلاق پزشکی در ایران است و غیر از آن افرادی مثل ابن سینا، رازی و دیگر بزرگان پزشکی ایران بخشهایی از کتابهای خود را به اخلاق پزشکی اختصاص داده اند.

وی اخلاق پزشکی را رشته ای چند تخصصی خواند و با تأکید بر وابستگی اخلاق پزشکی به فلسفه تصریح کرد: این وابستگی به فلسفه بسته به آن مکتبی است که افراد در اخلاق پزشکی از آن پیروی می کنند و به تناسب ریشه ای که در مورد خوب و بد رفتارها قضاوت می شود، نقش فلسفه متفاوت است.

کمک اخلاق دینی به پزشکی

دکتر آرامش درباره میزان نیازمندی اخلاق پزشکی به مبانی اخلاق دینی گفت: تفکرات دینی و منابع دینی در داوری انسانها در امور اخلاقی تأثیر دارد اما خیلی از عرصه های اخلاقی مبتنی بر عقل است و در آنجا باورمندان به دین ها و مکاتب مختلف می توانند به نتیجه واحد برسند و اینطور نیست که در تمام گزاره ها و داوری هایی که در اخلاق پزشکی می شود بین معتقدان دینی و غیر دینی تفاوت باشد و در خیلی از موارد که مبتنی بر عقل است اشتراک وجود دارد.

این متخصص پزشکی اجتماعی افزود: افراد دیندار در همه جای دنیا سؤالهای اساسی شان از زندگی، مرگ و ... را از دین خود می پرسند برای مثال یک جنین یا رویان از دیدگاه دینداران زمانی انسان کامل می شود که حلوج روح اتفاق افتد. به دلیل اینکه روح چیزی نیست که از طریق علمی قابل شناسایی باشد، باید از طریق متن دینی برای ما آشکار شود. برای مثال مسیحیان کاتولیک معتقدند که از بدو تشکیل سلول نطفه، پدیده حلوج روح اتفاق می افتد به همین دلیل با روش IVF برای درمان ناباروری مخالف هستند چراکه در این روش تعدادی از رویانها بعد از ایجاد دور ریخته می شوند و به همین دلیل این کار را معادل قتل می دانند و با تخریب رویان و سقط جنین در هر مرحله ای مخالف هستند. در مقابل آن تفکر شیعی را داریم که معتقد است حلوج روح در چهارماهگی یا 120 روزگی اتفاق می افتد بنابراین از دیدگاه شیعی روش IVF و یا سقط جنین با شرایط خاص اشکالی ندارد.

وی با بیان اینکه پزشکی در قرنهای اخیر تغییر کرده و از پزشکی پدرسالارنه به پزشکی رضایت آگاهانه تبدیل شده است، افزود: در گذشته پزشک آنچه صلاح می دانست برای بیمار انجام می داد و نظر و آگاهی بیمار خیلی اهمیت نداشت اما امروزه اینگونه نیست بلکه وقتی بیمار به پزشک مراجعه می کند پزشک موظف است به بیمار توضیح دهد که چه اتفاقی افتاده و چه انتخابهای درمانی دارد و معایب و مزایای هر روش چیست و به بیمار با توجه به ویژگی و ترجیحات شخصی اش کمک کند چه درمانی برای او مناسب است.

وی بر اعتماد بیمار به پزشک بر اساس صداقت تأکید کرد و گفت: اگر ما فرض را بر این بدانیم که پزشکان گاهی که صلاح باشد بیمار خود را فریب می‌دهند دیگر هیچ بیماری در جامعه به پزشک خود اعتماد نمی‌کند اما اگر همه مطمئن باشند که پزشکان با صداقت با آنها برخورد می‌کنند آن وقت آن اعتمادی که جامعه به پزشک پیدا می‌کند ارزشش خیلی بیشتر از آن است که گاهی به خاطر مصلحتی آن را خدشه‌دار کنیم.

کدهای پزشکی سوگندمه پزشکی نیستند

دکتر آرامش در ادامه کدهای اخلاق پزشکی را با سوگندنامه متفاوت خواند و افزود: سوگند تعهدی است که فرد با خدای خویش برقرار می کند. سوگندها و پندنامه ها را یک چهره شاخص پزشکی بیان می کند اما کدهای اخلاقی یکسری الزامات اخلاقی است که یک حرفه آن را به جامعه اعلام می کند. به طور مثال حرفه پزشکی به جامعه اعلام می کند که تمام جامعه پزشکی ما به این اصول اخلاقی پایبندند و خود حرفه بر التزام اعضا نظارت می کند و اگر عضوی ملتزم نبود خود حرفه آن را مجازات و یا اخراج می کند.

عضو مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران تصریح کرد: در کشورمان هنوز یک حرفه به معنای واقعی نداریم چون حرفه هایی مثل پزشکی یا وکالت و قضا و... خودبنیاد و نیمه دولتی هستند و از طرفی ما هنوز کدهای تدوین شده ای از لحاظ پزشکی نداریم که از طرف نظام پزشکی اعلام شده باشد.

وی تصریح کرد: تنها تجربه موفق ما در زمینه نگارش کداخلاقی، یک کد عمومی و شش کد تخصصی اخلاق در پژوهش است که یک تحول عظیمی در زمینه اخلاق در پژوهش ایجاد کرد به طوری که امروزه در دانشگاه علوم پزشکی دانشگاه تهران هیچ پژوهشی انجام نمی شود مگر اینکه قبلا با توجه به مندرجات این کدها مورد داوری و بررسی اخلاقی قرار گرفته باشد.

اخلاق پزشکی از حقوق پزشکی گسترده‌تر است

دکتر آرامش در عین تأکید بر وجود مسائل مشترک میان حقوق پزشکی با اخلاق پزشکی، افزود: حقوق آن بخشی از اخلاق است که الزام قانونی و ضمانت اجرا داشته باشد اما اخلاق وسیع تر از حقوق است. اخلاق در معنای سنتی با آنچه امروز به عنوان اخلاق حرفه ای (etix) گفته می شود، متفاوت است. اخلاق حاصل میثاق اعضای یک حرفه برای رعایت یکسری اصول است که با رعایت آن، اعتماد جامعه را به دست می آورند اما بخشهایی از آن برای حفظ نظامات جامعه تبدیل به قانون می شود و وقتی تبدیل به قانون شد دیگر از آن حرفه بیرون می آید و قوانینی می شود که حکومت با قوای خود بر اجرای آن نظارت می کند و چیزی ورای حرفه قرار می گیرد.

اخلاق پزشکی در ایران شاخه جوانی است

وی با بیان اینکه اخلاق پزشکی در ایران رشته ای جوان است که در سالهای اخیر رشد و پیشرفت خوبی داشته، به بخشهای مختلفی از این رشته که نیاز به بررسی دارد اشاره کرد و گفت: حیطه های تئوریک ما هنوز شفاف نشده یعنی رابطه اخلاق و فقه هنوز بین همه صاحبنظران حل نشده و هنوز خیلی از مسائل مشخص نشده که ماهیتشان فقهی است یا اخلاقی و یا مربوط به هر دو گروه است و میزان همکاری آنها هنوز مشخص نشده، از نظر عملی نیز راه نرفته بسیار در پیش داریم برای مثال مشکلاتی که در مورد رابطه بیمار و پزشک وجود دارد و یا در مواقعی رویکرد قدیمی پدرسالانه اجرا می شود و... که امیدواریم این مسائل به مرور حل شود.

معاون پژوهشی مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران به فعالیت های آموزشی صورت گرفته در حوزه اخلاق پزشکی اشاره کرد و گفت: از حدود چهار سال پیش به تدریج در دانشگاه علوم پزشکی تهران و دیگر دانشگاهها مطالب درسی دو واحد اخلاق پزشکی جدید جایگزین مطالب قدیمی شد که علاوه بر آن سمینار و کارگاههای آموزشی مختلفی نیز در طول سال برگزار می شود.

وی ضمن تأکید بر نظارت بر کیفیت اخلاقی واحدهای ارائه دهنده خدمات درمانی، تصریح کرد: آنچه قوام اخلاق را تشکیل می‌دهد نظارت بیرونی نیست بلکه آن تعهد درونی افراد است تا اخلاق به ملکه ای برای کنترل رفتار فردی و اجتماعی افراد تبدیل شود. ضمن اینکه ارتقا یا افت اخلاق در جامعه در همه بخشهای جامعه اتفاق می افتد نه در یک بخش مجزا. هر جامعه از گروههای مختلف مثل قضات، آموزگاران، پزشکان و... انتظار یک استاندارد اخلاقی بالاتری دارد که این انتظار موجهی است.

دکتر آرامش ضمن تأکید بر ورود اخلاق پزشکی در علوم بالینی وعلوم پایه، کارآزمایی های بالینی را از نظر اخلاقی از مهمترین بخشهایی خواند که نیاز به داوری اخلاقی دارد.

وی به مراحل صدور تأییدیه شورای اخلاق پزشکی دانشگاه برای اجرای طرحهای پژوهشی بر روی انسان اشاره کرد و گفت: هر دانشگاهی روش خاص خود را دارد. در دانشگاه علوم پزشکی تهران هر طرحنامه ای از هر گروه آموزشی و مرکز تحقیقاتی که به دانشگاه ارائه می شود بعد از اینکه مورد بررسی متدلوژی و هزینه و... قرار گرفت به کمیته اخلاق پزشکی ارسال می شود. آنهایی که سوژه انسانی یا حیوانی داشته باشند در یک کمیته تخصصی مورد بررسی قرار می گیرند و نتیجه را به کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه گزارش می دهند.

 معاون پژوهشی مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، پژوهشهای پزشکی را به دو بخش درمانی و غیردرمانی تقسیم کرد و گفت: در پژوهشهای غیردرمانی که تنها برای افزایش دانش است، نباید هیچگونه آسیب روحی و جسمی به سوژه پژوهش وارد شود و هر مداخله ای که بر روی آن صورت می گیرد باید خطر و یا درد و رنج آن در حدی باشد که فرد زندگی عادی اش را می کند. در پژوهشهای درمانی که خود فرد هم از آن سود می برد باید خطر احتمالی با فواید احتمالی تناسب داشته باشد. به همین دلیل طرحها در کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه به افراد متخصصی که در این طرح دخیل نیستند ارجاع داده می شود تا داوری مستقلانه ای داشته باشند.

وی به سابقه تشکیل مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی اشاره کرد و گفت: این مرکز قبلا به صورت دفتری در وزارتخانه بهداشت بود اما از سال 1382 رسما به عنوان مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی در دانشگاه علوم پزشکی تهران آغاز به کار کرد و در این سالها با انتشار مجله، برگزاری سمینارها و کنگره های بین المللی، شرکت در همایشهای داخلی و خارجی و... سعی کرده در اخلاق پزشکی تأثیر گذار باشد و خوشبختانه از سال گذشته موفق شدیم با پایه گذاری رشته دکتری اخلاق پزشکی در کشور، اولین گروه از دانشجویان دکتری اخلاق پزشکی را جذب کنیم.
 
دکتر آرامش، در پایان بر لزوم حمایت مجلس و دولت از پروژه های اخلاق پزشکی تأکید کرد و ارتقاء وضعیت اقتصادی در جامعه را مقوم ارتقای اخلاق حرفه ای خواند.